ORAL TESTIMONY / ENGLISH & ਪੰਜਾਬੀ
From Ustad to daily-wage hand
ਪੰਜਾਬੀ · ਗੁਰਮੁਖੀ
“ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ 40 ਸਾਲ ਗਾਰੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਚੂਨਾ ਕਦੋਂ ਪਿਆਸਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੋਂ ਰੱਜਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ 20 ਸਾਲ ਦਾ ਠੇਕੇਦਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆ ਕੇ ਕਹੇ ਕਿ “ਇਹ ਸਭ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੈ, ਸੀਮਿੰਟ ਦਾ ਬੋਰਾ ਘੋਲੋ ਤੇ ਕੰਮ ਨਬੇੜੋ”, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਬੰਦਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਮਿਸਤਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ। ਮਨ ਚ ਇੰਨਾ ਬੋਝ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—ਇੰਜ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਸਾਡੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਹੀ ਮਰ ਗਈ।”ENGLISH TRANSLATION
“When you’ve spent 40 years listening to the sound of mortar, knowing exactly when the lime is thirsty and when it is satiated, and then a 20-year-old site manager tells you, “This is all useless, just mix a bag of cement and finish the job,” something inside you shatters. We were not mere masons; we were doctors of the building. Now we are reduced to daily-wage hands. There is such a weight on my mind that sleep doesn’t come at night—it feels as though the sacred knowledge of our hands died while we are still breathing.”The transformation of the workshop
“ਸਾਡਾ ਪੁਰਾਣਾ ਅੱਡਾ (ਕਿਰਿਆ ਥਾਂ) ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਚੂਨੇ ਦੇ ਖੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬੱਧੀ ਪਾਣੀ ਚ ਚੂਨਾ ਪਕਦਾ ਸੀ। ਗੁੜ, ਰੀਠੇ, ਤੇ ਮੇਥੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਚੱਕੀ ਚੱਲਦੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸੁਰਖੀ ਪੀਸੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਠਹਿਰਾਅ ਸੀ। ਹੁਣ ਦੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਕੀ ਹੈ? ਧੂੜ ਦੇ ਧੂੰਏਂ, ਸੀਮਿੰਟ ਦੇ ਬੋਰੇ, ਤੇ ਮਿਕਸਰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਰੌਲਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਡੇ ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਚਾਹ ਪੀਂਦੇ ਸੀ ਤਾਂ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸੀ; ਹੁਣ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਰੌਲੇ ਚ ਬੰਦਾ ਬੰਦੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ।”“Our old workshop (adda) was a living, breathing space. There were deep lime pits where quicklime matured in water for months. The air smelled of jaggery, soapnut, and fenugreek. The stone grinding mill (chakki) turned slowly to crush surkhi. There was quietude and rhythm. What is a construction site today? Clouds of gray dust, chemical bags, and the roar of mechanical mixers. In the old days, sitting at the workshop over tea meant discussing craftsmanship; today, in the din of machines, one cannot even hear another speak.”Explore the workshop photographs →Collection: Oral histories of lime masonry · Curated by Reeva Chopra, Project Zinda Virasat Living Heritage.
Explore the material research →